शिकण्याचे फायदे

“नवशिक्याच्या मनात अनेक शक्यता असतात; तज्ज्ञाच्या मनात मोजक्याच.”

नवशिके असणे सुंदर असते. अलीकडे माझ्या एका प्रौढ विद्यार्थ्याने मी न सांगताच एक निबंध पाठवला. त्यातील हे उतारे नवशिकेपणाची भावना माझ्यापेक्षा कितीतरी अधिक नेमकेपणाने सांगतात.

बासरी शिकायचे का ठरवले याचे स्पष्ट कारण माझ्याकडे नाही. पण छंद म्हणून शिकतानाही बासरीचा माझ्यावर लहरींसारखा पसरत जाणारा परिणाम झाला.

म्हणजे एका क्षेत्रातील कृती—बासरी शिकणे—इतर क्षेत्रांत, जसे जीवनशैली, दृष्टिकोन आणि व्यक्तिमत्त्व, बदलांच्या लहरी निर्माण करते.

मनोवृत्ती: बासरीमुळे मी आपल्या मनःस्थितीची जाणीव ठेवून तिला समजू लागलो. राग शिकल्यामुळे हे शक्य झाले. बासरीवरील रागांचा परिचय नसता तर भावना इतक्या आतून उमगल्या नसत्या. संगीताने मनोभाव अनुभवायला शिकवले. पूर्वी मी चटकन चिडायचो आणि राग आणणाऱ्या प्रसंगाला लगेच प्रतिसाद द्यायचो. आता माझा राग आणि त्याचा माझ्यावर होणारा परिणाम पाहतो.

समर्पण: आपण खूप गुणी आहोत असा निराधार गर्व होता. बासरी हातात घेऊन वाजवायला गेलो, तेव्हा स्वतःची अकार्यक्षमता दिसली. मला आणि माझ्या शरीराला बासरीच्या मर्यादांसमोर समर्पित होऊन त्यांचा मान ठेवावा लागतो, हे तिने शिकवले. कल्पनाही केली नव्हती अशा उणिवा समोर आल्या.

ऐकणे: मी चांगला श्रोता नव्हतो. दुसरा बोलताना उत्तर काय द्यायचे याचाच विचार सुरू असायचा. मध्येच बोलायचोही. बासरीचे स्वर ऐकण्याच्या धडपडीने शिकवले की मन मोकळे करून निर्णय थांबवायचे आणि नुसता आवाज स्वीकारायचा.

लय: आयुष्य नियंत्रणाबाहेर, वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या गतीने चालले होते. प्राधान्यक्रम कसे ठरवायचे माहीत नव्हते. बासरीच्या वर्गात आणि तालाच्या सत्रात लयीचे महत्त्व शिकल्याचा मोठा परिणाम झाला. आता कामांना वेळ देतो. प्रत्येक कामाला प्रवाह आणि लय आहे याची जाणीव ठेवतो. घाई करत नाही. वेगवेगळ्या कामांना वेगळा वेळ लागतो हे समजते आणि तरी आपली गती संतुलित ठेवतो. मुलीला हूला-हूप शिकवताना फक्त पायांनी लयीत ठेका द्यायला सांगितले. युक्ती जमली; आता ती त्यात पटाईत आहे.

नम्रता: माझे गुरू प्रसादजी, हरिजी आणि इतर दिग्गजांचे वादन मला नम्र करते. तीच छिद्रे असलेली बांबूची काठी, तीच हवा, पण बाहेर पडणारे संगीत वेगळे! त्यांचे गुण दिसले आणि अजून खूप पल्ला गाठायचा आहे हे त्यांचे नम्र बोलणे ऐकून आपण किती लहान आहोत असे वाटले. राग अनवेल्ड डीव्हीडीतून गुरुपरंपरा आणि गुरुमुखी विद्या समजली. ज्ञान मिळवण्याची पद्धतच नव्हे, तर ते मिळवतानाची नम्रताही प्रचंड फरक घडवते. तालाच्या सत्रात रवी गुटाला म्हणाले की तबलावादकाने मुख्य संगीतकाराच्या खाली राहून साथ करावी आणि नम्रता व आदर दाखवावा. संपादकीय नोंद: रवी हे सॅन फ्रान्सिस्को बे एरियातील सिद्धहस्त तबलावादक आहेत. त्या विधानाने नम्रतेचा खोल विचार करायला लावला.

वर्तमानात असणे: शरीर जिथे असायचे तिथे असूनही मन भूतकाळात किंवा भविष्यात असायचे. सहविद्यार्थ्यांसह प्रसादजींसमोर बसताना मन हजर नसेल, तर स्वर किंवा मात्रा चुकायची. नीट वाजवण्यासाठी आणि ऐकण्यासाठी मन खरोखर वर्तमानात आणावे लागले. त्यामुळे सावधपणा वाढला आणि आजूबाजूच्या गोष्टी स्वीकारण्याची वृत्तीही वाढली. जगाचा अनुभव आणि आनंद पूर्ण नव्या पद्धतीने घेता येतो, हा त्याचा मोठा फायदा. सजगता आणि शिकणे यांचा थेट संबंध आहे.

फुफ्फुसांची क्षमता: माझी क्षमता खूप सुधारली. सुरुवातीला तासभर वाजवणे कठीण होते. आता तासाहून जास्त वाजवतानाही फार त्रास होत नाही. आरोग्य आणि श्वासावरचे नियंत्रण सुधारले. श्वासाची अधिक जाणीव असते.

साधना: अर्थपूर्ण संघर्षाशिवाय साधना होत नाही, हे शिकलो. तिला वेळ, सराव आणि निष्ठा लागते. आता सिद्धहस्त संगीतकाराचे संगीत ऐकताना आनंदाबरोबरच त्या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी केलेल्या साधनेची कदर आणि आदरही वाटतो.

विरंगुळा: बासरी उत्तम छंद आणि विरंगुळा झाली आहे. रियाज रोजच्या जगापासून दूर संगीताच्या वेगळ्या जगात नेतो. कधी वाजवताना खूप भावुक होतो, रडावेसे वाटते—का ते माहीत नाही. एकट्याने सराव करताना काही स्वरांनंतर डोळ्यांत अश्रू येतात. त्या स्वरांचा उपचारासारखा परिणाम होत असावा; भावनांना वाट मिळत असावी. कधी स्वर वाजवताना बासरीत विलीन होतो. मी बासरी आहे की बासरी मी, हे वेगळे करता येत नाही. तो अनुभव परमोच्च आनंदाचा असतो.

बासरीने समविचारी विद्यार्थ्यांशीही जोडले. ते या प्रवासाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर आहेत; त्यांची निष्ठा, कदर आणि धडपड पाहायला आवडते. माझ्यासाठी बासरीचा प्रवास उपचारासारखा आहे. शेवटी, बासरीत मला मित्र मिळाला.

ही साइट वाचणाऱ्यांपैकी बरेच जण प्रौढ किंवा तरुण प्रौढ नवशिके असतील. तुमच्यासाठी उपयोगी माहिती इथे आहे. वरचे विषय निवडून ती वाचा.