सूर लावण्याची सुरुवात
मूळ इंग्रजी लेखाचा अनुवाद.
सर्वांत पहिला टप्पा म्हणजे बासरीतून स्वच्छ आवाज काढणे. तुमच्या फुंकरीमुळे बासरीत तयार होणाऱ्या हवेच्या भोवऱ्यातून आवाज निर्माण होतो. लक्षात ठेवायची महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे थेट छिद्रात फुंकर मारून हा भोवरा तयार होत नाही. फुंकर छिद्राच्या समोरच्या कडेवर मारावी लागते. उत्तम बासरीत बासरीकार ही कड बोथट न ठेवता तीक्ष्ण करतो. म्हणून डाव्या आणि उजव्या हाताने वाजवायच्या बासऱ्या वेगळ्या असतात.
साधारण अर्धी हवा आत जाईल आणि अर्धी बाहेर निघेल अशा रीतीने कडेवर फुंकर मारण्याचा विचार करून सुरुवात करा [1]. आवाज नीट येईपर्यंत अचूक पकडीची काळजी करू नका. आवाज आल्यावर बोटांकडे लक्ष देऊ. आरशासमोर उभे राहा, म्हणजे तुम्ही नेमके कसे फुंकता ते दिसेल. छिद्र ओठांच्या मध्यभागी येईल अशी बासरी धरा. खालचा ओठ छिद्राचा साधारण पाचवा भाग झाकेल. खालचा ओठ सैल असावा; वरच्या ओठाने थोडा दाब द्यावा, म्हणजे फुंकर मारताना हवा बाहेर पडण्यास थोडा प्रतिकार जाणवेल.
चित्रात दाखवल्याप्रमाणे बासरी ओठांच्या रेषेत असावी. हवेचा झोत आडवा लांबट हवा. गोल झोताने चांगला आवाज येत नाही. ओठ “फ्…” म्हणतानासारखे असावेत, “ऊ…” म्हणतानासारखे नव्हेत. झोत फार रुंद नसावा. छिद्रापेक्षा रुंद असल्यास मौल्यवान हवा आवाज न बनवता वाया जाते. खूप अरुंद असल्यास आवाज पुरेसा मोठा येणार नाही. अरुंद फुंकरीने आवाजाची तीव्रता नियंत्रित करता येते; पण आता त्याचा प्रयत्न करणे घाईचे ठरेल.
तळहातावर फुंकर मारून तिचा परिणाम तपासता येतो. झोत एकसारखा आणि केंद्रित जाणवला पाहिजे.
लांब आणि स्वच्छ स्वर येईपर्यंत याप्रमाणे प्रयत्न करा. थोडा संयम हवा. पहिल्याच दिवशी समाधानकारक स्वच्छ आवाज येण्याची शक्यता कमी आहे. पण काही दिवसांत प्रयत्नांचे फळ मिळेल आणि पुढच्या टप्प्यावर जाता येईल.
आवाज आला का?
हो? छान! आता पुढच्या टप्प्याकडे जा. नसेल आला, तर या संभाव्य चुका तपासा:
- बासरी ओठांच्या रेषेत आहे का? छिद्राचा मध्य आणि ओठांतून हवा बाहेर पडण्याची फट जुळली आहे का?
- फुंकर छिद्राच्या पुढच्या कडेवर पडते आहे ना, थेट आत नाही? ही अनेकांची सामान्य चूक असते.
- हवेचा झोत फार रुंद किंवा अरुंद आहे का?
- फार जोरात फुंकता आहात का? आवाजासाठी खूप जोर लागत नाही. उलट जोराने तीक्ष्ण शिट्टीसारखा आवाज येऊ शकतो.
स्वच्छ आवाज काढायला संयम लागतो. आठवडाभर लागला तरी आश्चर्य वाटू देऊ नका. वेळ द्या, धीर धरा. आता दिलेला सगळा वेळ पाया मजबूत करतो आहे आणि योग्य पद्धतीने केल्याचे फायदे पुढे मिळतील.
[1] याबद्दल मतभेद आहेत. काही वादक अधिक हवा आत जावी असे पाहतात. त्यामुळे नादाचा रंग थोडा वेगळा होतो. बासरीच्या नादात हवेचा अंश किती असावा हा आवडीचा भाग आहे. काही तो जाणीवपूर्वक कमी करतात. मला किंचित हवेची झुळूक असलेला नाद आवडतो, कारण त्यामुळे बासरी अतिशय अचूक यांत्रिक वाद्यापेक्षा अधिक नैसर्गिक वाटते.