माझे गुरू — पंडित पार्थ चटर्जी
मूळ इंग्रजी लेखाचा अनुवाद.
पंडित पार्थ चटर्जी यांना मी पहिल्यांदा 2005 मध्ये भेटलो. ते दरवर्षी सॅन फ्रान्सिस्को बे एरियात येतात. त्यांचा समर्पित विद्यार्थ्यांचा गट आहे—प्रामुख्याने संपूर्ण उत्तर अमेरिकेतील सतारवादक. त्यांच्याकडून शिकण्यासाठी हे विद्यार्थी इथे येऊन राहतात. अशाच एका भेटीत माझ्या एका उत्तम सतारवादक मित्राने त्याचा धडा ऐकायला मला बोलावले.
कॅलिफोर्नियातील पालो आल्टो येथील त्या घरी पोहोचलो, तेव्हा बाहेर एक साधेसुधे गृहस्थ काही लोकांशी गप्पा मारत उन्हाळ्यातील रम्य संध्याकाळ अनुभवत होते. मित्राने ओळख करून दिली—पंडित पार्थ चटर्जी. भारतीय परंपरेनुसार आदराने पाया पडायला गेलो, तर ते मागे झाले. आजही ते पाया पडू देत नाहीत; त्याऐवजी वडिलांच्या मायेने मिठी मारतात.
ओळख आणि गप्पा झाल्यावर आम्ही आत गेलो आणि मित्राचा धडा सुरू झाला. सतारीच्या अंगभूत सामर्थ्याला गायकीचा प्रभाव मिळाला की काय घडते, याचे अतिशय सुंदर दर्शन मला झाले. पार्थदांशी भेट घडवून ईश्वराने माझ्यावर कृपा केली आहे, हे त्याच क्षणी जाणवले. 1999 मध्ये मी अमेरिकेत आलो होतो. भारतात क्वचित जाता येत असल्यामुळे हरिजींच्या गुरुकुलात जाण्याची उणीव जाणवत होती.
पार्थदांना पंडित निखिल बॅनर्जी आणि उस्ताद अली अकबर खाँ यांच्यासारख्या महान कलाकारांकडून सतार शिकण्याचे भाग्य लाभले. हरिजींनी उस्ताद अली अकबर खाँ यांच्या भगिनी श्रीमती अन्नपूर्णा देवी यांच्याकडे संगीत शिकले. त्यामुळे हरिजी आणि पार्थदा यांच्या संगीताकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात बरेच साम्य आहे.
पार्थदांची सतार गाते—हे म्हणण्यात मुळीच अतिशयोक्ती नाही. त्यांच्या संपूर्ण संगीतविचारावर गायकीचा ठसा आहे. पंडित निखिल बॅनर्जी यांनी तो उस्ताद अमीर खाँ यांच्याकडून आपल्या संगीतात घेतला. गातानाच सतार तंतुवाद्याची अंगभूत बलस्थानेही जपते. गायक फार तपशिलात जात नाहीत अशा लयीच्या खोल भागांचा ती शोध घेते. तरी कोणत्याही क्षणी संगीत गायकीच्या मुळापासून दूर गेले असे वाटत नाही. हीच पार्थदांच्या सतारवादनाची जादू. त्यांच्या कोलकाता या गावी गंगेत गाणाऱ्या मच्छीमारांसारखे हे आहे. नदीच्या लयीच्या अंतःप्रवाहावर संगीत तरंगते; पण शेवटी ते गायले जात असते, केवळ लयीसाठी बनवलेले नसते.
आपले विचार सविस्तर मांडण्याची देणगीही पार्थदांना लाभली आहे. आपले तत्त्वज्ञान, विचार आणि दृष्टिकोन समजावण्यासाठी ते वेळ देतात. विद्यार्थ्यांबद्दल त्यांच्याकडे अमर्याद संयमही आहे. म्हणजे पार्थदांपेक्षा चांगला शिक्षक मिळावा अशी अपेक्षाच करता येणार नाही. त्यांचे मार्गदर्शन मिळणे हे माझे भाग्य आहे.