संगीताचे भौतिकशास्त्र

स्वर अचूक लागणे आणि चुकणे यांतील कानाने ओळखायचा फरक दाखवणे हा या प्रयोगाचा उद्देश आहे.

मूळ धड्यातील जावा ट्यूनर आता उपलब्ध नाही. खालील वारंवारतेची नाती क्रोमॅटिक ट्यूनर वापरून अभ्यासता येतील.

या प्रयोगात सा आणि ग वाजवून त्यांचे स्वर जुळवायचा प्रयत्न करू.

जावा ट्यूनरमधील मूळ मांडणी अशी होती:

1. स्वरांच्या वर्तुळाखाली ध्वनीसाठी “रिपीट” निवडा.
2. स्वर-संदर्भ “ए = 440” निवडा.
3. स्वरांच्या वर्तुळात सी निवडा. हा आपला सा असेल.
4. शिफ्ट कळ दाबून ई निवडा. हा आपला ग असेल.

यामुळे सा म्हणजे सी आणि ग म्हणजे ई एकाच वेळी वाजायला हवेत.

लक्षपूर्वक ऐका. काय ऐकू येते? सी आणि ई या स्वरांखेरीज वेगाने कमी-जास्त होणारा आवाजही ऐकू येतो.

ध्वनिशास्त्रात या दोलनांना “बीट्स”, म्हणजे विस्पंद म्हणतात. वेगवेगळ्या वारंवारतेच्या लहरींच्या व्यतिकरणातून ते निर्माण होतात. विस्पंदांचा दर दोन लहरींच्या वारंवारतांतील फरकाएवढा असतो. उदाहरणार्थ, एक तानपुरा 440 हर्ट्झ—प्रति सेकंद आवर्तने—आणि दुसरा 436 हर्ट्झला असेल, तर सेकंदाला चार विस्पंद ऐकू येतील.

स्वर लावणे म्हणजे हे विस्पंद नाहीसे करणे. संगणकावरील खाली जाणाऱ्या बाणाच्या कळीने ईची वारंवारता कमी करा. कळ अनेकदा दाबत गेल्यावर दोलने कमी होत असल्याचे जाणवेल. वारंवारतेच्या तक्त्यात ईचा फरक −14 झाल्यावर ती पूर्ण नाहीशी होतात. आणखी कमी केल्यास ती पुन्हा दिसतात.

−14 मध्ये विशेष काय? त्याबद्दल इथे वाचा.

सा–प म्हणजे सी–जी, सा–म म्हणजे सी–एफ, सा–ध म्हणजे सी–ए यांसाठीही प्रयोग करा. प्रत्येक जोडीसाठी विस्पंद नाहीसे होण्याचा फरक वेगळा असेल. तो स्वतः शोधून पाहा.

हे विस्पंद ऐकून ओळखणे फार महत्त्वाचे आहे. एखाद्याला “संगीताचा कान” आहे असे म्हणताना बहुधा अशा फरकांची जाण अभिप्रेत असते. विस्पंदांचा दर कमी होत जातो तसा स्वर अधिक अचूक होत जातो; पण विस्पंद ओळखणेही अवघड होते.

यात काही जन्मजात क्षमता असू शकते, तरी प्रशिक्षणातून संगीताचा कान तयार करता येतो, यावर माझा ठाम विश्वास आहे.

बासरीलाही हाच सिद्धांत लागू होतो. मागे तानपुरा सुरू असताना बासरीवर सा वाजवला, तर विस्पंद ऐकून—किंवा ते नसल्यावरून—स्वर जुळला का ते समजू शकते. दोन सारखी वाद्ये, जसे दोन तानपुरे किंवा दोन बासऱ्या, वाजत असतील तर हे सोपे असते. तानपुऱ्याची बासरीशी तुलना करताना थोडे कठीण जाते, कारण त्यांची ध्वनिक वैशिष्ट्ये, विशेषतः वारंवारतांचे स्वरूप, वेगळे असते. मात्र मूळ तत्त्व तेच राहते.

हे रोचक पुस्तक सिद्धांत सविस्तर समजावते.

फिजिक्स क्लासरूमवर ध्वनिलहरींचे भौतिकशास्त्र आणि त्याचा संगीतातील उपयोग याविषयी रोचक चर्चा वाचा.