संगीतातील अलंकार

आतापर्यंत स्वच्छ, स्वतंत्र स्वर काढून पाया नीट करण्यावर भर दिला. पण हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात स्वरांमधील मींड, सरकाव आणि सहज संक्रमणाला फार महत्त्व आहे. अनेक जण सप्तकाकडे सुट्या स्वरांपेक्षा अखंड स्वरप्रवाह म्हणून पाहतात.

कलाकार स्वरांवरून सरकतो, त्यांना लांबवतो, हलवतो किंवा आवाजाची तीव्रता बदलतो, तेव्हा संगीताचे सौंदर्य खुलते. या सर्व शक्यता एकत्र आल्या की संगीत अधिक समृद्ध होते.

संगीत समृद्ध करणाऱ्या या बदलांना गमक म्हणतात. त्यांचे अलंकरण असे वर्णन योग्यच आहे. रुचकर अलंकार सौंदर्य वाढवतो, तसे गमक संगीत खुलवते. गमकांशिवाय संगीत एकसुरी वाटेल.

बासरीत अलंकरणाचे तीन मूलभूत मार्ग आहेत:

1. बोटे: स्वरक्रम विशिष्ट रीतीने वाजवून प्रत्येक स्वराला वेगळे वजन देणे. या धड्यात अनेक प्रकार पाहू.
2. जीभ: जिभेने फुंकरीचा प्रवाह खंडित करणे. तु, कु, रु अशा अक्षरांनी वेगवेगळे परिणाम होतात.
3. फुंकर: मुख्यतः दोन प्रकार—व्हिब्राटो, म्हणजे स्वराचे नियंत्रित कंपन; आणि स्वराची उंची न बदलता आवाजाची तीव्रता बदलणे.

चौथी शक्यताही आहे: यांपैकी दोन किंवा अधिक तंत्रे एकत्र करून अलंकरण तयार करणे.

अलंकरणाचे प्रकार

हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायन आणि वादन, दोन्हीसाठी गमकाची संकल्पना समजणे आवश्यक आहे. गमक म्हणजे स्वराचे नियंत्रित हलणे. त्यात इतर स्वर वापरले जातील किंवा नाहीही. महत्त्वाचे प्रकार असे:

मींड

एका स्वरापासून दुसऱ्याकडे हळूहळू सरकणे म्हणजे मींड. सुरुवातीचा आणि शेवटचा स्वर स्पष्ट असतो आणि दोघांमध्ये अखंडता असते. हे स्वर शेजारचेच असण्याची गरज नाही. सा ते ग अशा मींडमध्ये मधले स्वर ठळकपणे न दाखवता अखंड प्रवाहाचा भाग मानले जातात.

बासरीत बोटे सावकाश सरकवून मींड वाजवतात. म आणि प यांच्यातील तुटकपणामुळे नेहमीच्या बासरीत त्यांच्यात किंवा त्यांना ओलांडून, उदाहरणार्थ ग ते ध, मींड घेता येत नाही. अनेक वादकांनी पकडीतील नवकल्पना किंवा अधिक छिद्रे वापरून काही मर्यादा ओलांडल्या आहेत.

आंदोलन

आंदोलन म्हणजे दोलन. मुख्य स्वरावर भर ठेवून वरच्या किंवा खालच्या स्वरासह सावकाश डोलणे. बासरीत ते मुख्यतः बोटांनी केले जाते.

कंपन

पाश्चात्त्य पद्धतीत याला व्हिब्राटो म्हणतात. बासरीत फुंकरीने ते केले जाते. आलटूनपालटून जोरात आणि हलके फुंकून स्वर त्याच्या नेहमीच्या जागेभोवती कंप पावतो. आंदोलनात स्वराचे हलणे कंपनापेक्षा अधिक असते.

कण

हा स्वराचा छोटासा स्पर्श. सासाठी निचा कण घेतल्यास नि फार थोडा वेळ वाजतो. कण बहुतेकदा शेजारचा स्वर असतो, पण तसाच असणे आवश्यक नाही. तो मुख्य स्वराच्या वरचा किंवा खालचा असू शकतो. त्याची तीव्रताही बदलू शकते.

मुरकी

मुख्य स्वराभोवतीचे वेगवान अलंकरण, ज्यात अनेक स्वर असू शकतात. दोन-तीन स्वरांची छोटी, ठसठशीत आकृती अल्प वेळात मध्यवर्ती स्वराभोवती गुंडाळली जाते. सूक्ष्म स्वरांसह थरथरणारे स्वर असे वर्णन करता येईल. ठुमरीसारख्या हलक्या संगीतप्रकारांत मुरकी अधिक वापरतात.

जमजमा

अनेक मुरक्या वेगाने एकामागोमाग आल्या की जमजमा तयार होतो. तो भोवऱ्यासारखा वेगवान स्वरक्रम असतो.

खटका

हा मुरकी आणि कण या दोन्हींशी मिळताजुळता प्रकार आहे. मुख्य स्वराचे अधिक वेगवान अलंकरण; गतीमुळे झटका जाणवतो.

पंडित हरिप्रसाद चौरसिया यांचे या सर्व प्रकारांचे सुंदर प्रात्यक्षिक इथे आहे.