आवश्यक साधने — क्रोमॅटिक ट्यूनर

क्रोमॅटिक ट्यूनर ही इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे पाश्चात्त्य संगीतकार वाद्यांचे स्वर लावण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरतात. खाली अशाच एका ट्यूनरचे चित्र आहे. अगदी मूलभूत स्वरूपात तो पुढील कामे करतो:

1. कॅलिब्रेशन, म्हणजे संदर्भ वारंवारता ठरवता येते. ए-3 स्वराची वारंवारता हर्ट्झ किंवा प्रति सेकंद आवर्तनांत ठरवली जाते. सहसा ए स्वरासाठी 440 हर्ट्झ हे प्रमाण असते.
2. यानंतर आतल्या मायक्रोफोनने आवाज टिपून तो जवळच्या स्वराशी किती जुळतो ते दाखवतो.

काही ट्यूनरमध्ये आणखी सुविधा असतात:

1. वरच्या चित्रातील उपकरणाप्रमाणे काही ट्यूनर स्वर प्रमाण स्वरापेक्षा नेमका किती “सेंट” चढा किंवा उतरा आहे हे दाखवतात. सेंटचे स्पष्टीकरण पुढे आहे.
2. काही संदर्भ स्वर वाजवतात, म्हणजे ऐकून वाद्य लावता येते.
3. काहींना वाद्यावर जोडता येणाऱ्या पिकअप मायक्रोफोनसाठी बाहेरचा जॅक असतो. गोंगाटात वाद्य लावताना त्याचा उपयोग होतो.
4. काहींमध्ये मेट्रोनोमही असतो. तो लयीचा संदर्भ देणारा नियमित टकटक आवाज करतो.

थोडे प्रयोग केल्यावर कॉर्ग टीएम 40 बासरीसाठी सर्वोत्तम वाटला. ट्यूनरने तानपुऱ्यापेक्षा बासरीचा आवाज अधिक संवेदनशीलतेने टिपणे महत्त्वाचे आहे. काही मॉडेल तानपुऱ्याचा आवाज आधी टिपतात आणि उपयोगी पडत नाहीत. स्वस्त पिकअप मायक्रोफोन घेतल्यास आवाजाऐवजी बासरीच्या कंपनांतून स्वर टिपता येतो. कॉर्ग टीएम 40 क्रोमॅटिक ट्यूनर आणि कॉर्ग सीएम100एल पिकअप मायक्रोफोन अमॅझॉनवर साधारण 25 अमेरिकी डॉलरमध्ये घेता येतात.

हिंदुस्तानी संगीत परंपरेने गुरूकडून शिष्याला मौखिकरीत्या शिकवले जाते. त्या पद्धतीला पूरक म्हणून ट्यूनर वापरणे मला खूप उपयोगी वाटते. श्रवणाच्या सरावासाठीही तो चांगले साधन आहे. म्हणून बासरी शिकताना सुरुवातीचे साहाय्य म्हणून मी त्याची शिफारस करतो.

मात्र वापरातील मर्यादा समजून घ्यायला हव्यात. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे हिंदुस्तानी संगीत क्रोमॅटिक स्केलमध्ये वाजवले जात नाही. त्यामुळे ट्यूनरवर सर्व स्वर अचूक दाखवणे एवढ्याने उपयोग होणार नाही. या मर्यादा समजल्या की ट्यूनर फार उपयुक्त ठरतो.

श्रवणाच्या सरावासाठी क्रोमॅटिक ट्यूनर कसा वापरावा ते इथे वाचा.