आवश्यक साधने — तबला

तबला हा हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताच्या मैफलीचा अविभाज्य भाग आहे. तो तालाची साथ देतो. या वाद्याची दोन अंगे आहेत—कमी व्यासाचे वाद्य तबला आणि मोठ्या व्यासाचे बायाँ किंवा डग्गा. तबला लाकडाचा असतो. त्यावर चामड्याचे आवरण चामड्याच्या पट्ट्यांनी ताणलेले असते. खास लेपाच्या थरामुळे त्याला खणखणीत, धातूसारखा नाद मिळतो.

डग्ग्याची बांधणी साधारण तशीच, पण लाकडाऐवजी धातूची असते. व्यास मोठा असल्याने तो खोल स्वर देतो आणि त्यासाठीच वापरला जातो. चंद्रकांता यांच्या वेबसाइटवर तबल्याविषयी उपयुक्त माहिती आहे.

तानपुऱ्याप्रमाणे तबला मूळ स्वराच्या वरच्या सप्तकात, म्हणजे तार सा, येथे लावतात. काही जण मूळ सावरही लावतात. डग्गा सहसा विशिष्ट स्वरात लावत नाहीत; पण मंद्र सावर लावल्यास फार सुंदर परिणाम होतो.

बासरीच्या सरावाला साथ लागते. प्रत्यक्ष तबल्याच्या साथीची जागा कशालाच घेता येत नाही. चांगला साथीदार संगीताच्या सादरीकरणाला लयीचा पाया देतो आणि बासरीवादक व तबलावादक यांच्यातील संवाद खूप महत्त्वाचा असतो. सरावासाठी इलेक्ट्रॉनिक साथ हा उपयोगी पर्याय आहे. बाजारात अनेक मॉडेल मिळतात. प्रोग्राम करता येणे, तालांची मोठी निवड आणि दीर्घकाळ चालणारी बॅटरी यांमुळे मला रॅडेलचे डिजी-60 आवडते. इतरही मॉडेल आहेत. पण काळजी घ्या: काही मॉडेलच्या स्वर लावण्याच्या मर्यादेचे टोक ईच्या अगदी जवळ असते. त्यामुळे सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या ईच्या बासरीबरोबर स्वर नीट जुळवण्याची शक्यता कमी होते.