फुंकण्याची तंत्रे

सुषिर वाद्यात फुंकर हा बहुधा सर्वांत महत्त्वाचा भाग. बासरीची बांधणी आणि गुण यांच्याबरोबर फुंकर तिचा नाद नियंत्रित करते. स्वच्छ, रंगतदार फुंकर संगीत जिवंत करते. साधा स्वरक्रमही स्वच्छ फुंकरीने, अचूक स्वरांत वाजवला की संगीत वाटतो.

स्वच्छ फुंकर

निदान हे गुण असायला हवेत:

1. दोन सप्तकांतील सर्व स्वर सहज वाजवता येणे. नवशिक्यांना विशेषतः खालचे आणि वरचे स्वर कठीण जातात.
2. म ते प हा सप्तकबदल जाणवणाऱ्या खंडाशिवाय करता येणे. ममध्ये सर्व छिद्रे उघडी, पमध्ये बंद. बोटांबरोबर फुंकरीचा दाबही दुप्पट करावा लागतो. अनेक नवशिके अवाजवी जोर लावतात, त्यामुळे बदल कर्कश वाटतो.
3. अनावश्यक फुसफुसल्याचा आवाज न येता स्वर वाजणे. हा आवाज आणि फुंकण्याच्या छिद्रातून येणारे नैसर्गिक सूक्ष्म नाद यांत फरक करावा.
4. स्वर चढा किंवा उतरा न होता तोच स्वर वेगवेगळ्या तीव्रतेने वाजवता येणे. जोरात किंवा हळू फुंकल्याने स्वर बदलतो. ओठांची स्थिती किंवा बासरी आत-बाहेर फिरवून भरपाई करता आली पाहिजे.
5. नाद न बदलता एक स्वर किमान 30 सेकंद स्वच्छ, एकसारखा वाजवता येणे.

प्रत्यक्ष वाजवण्याआधी बासरीचा आवाज कसा हवा आहे याचा थांबून विचार करा. त्याचा उपयोग होतो.

आवाजाच्या तीव्रतेचे नियंत्रण

हे वादनाचे महत्त्वाचे अंग आहे. कायम सारख्या तीव्रतेने वाजवल्यास एकसुरी वाटेल. काही स्वर मोठे, काही हळुवार केल्याने सादरीकरणाचा परिणाम वाढतो.

वरकरणी हलक्या फुंकरीने आवाज कमी आणि जोराने मोठा होतो. पण दाब बदलला की स्वर जागेवरून सरकून चढा किंवा उतरा होतो. त्याची भरपाई लागते. बहुतेकदा वरच्या-खालच्या ओठांच्या हालचालीने, तर क्वचित बासरी बाहेर-आत फिरवून हे करतात.

आवाज कमी करताना स्वर खाली जाण्याची प्रवृत्ती असते. ती सुधारण्यासाठी वरचा ओठ सामान्य स्थितीपेक्षा किंचित मागे आणि खालचा किंचित पुढे सरकवा. उलट आवाज वाढवताना दाब वाढवून वरचा ओठ थोडा पुढे आणा.

बासरी फिरवूनही सुधारणा करता येते. वर जाणारा स्वर सुधारण्यासाठी बासरी आत वळवा. खाली जाणारा स्वर सुधारण्यासाठी बाहेर वळवा.

कंपन किंवा व्हिब्राटो

कंपन हा हिंदुस्तानी संगीताच्या गमकाचा किंवा अलंकरणाचा प्रकार. अलंकरणाविषयी इथे वाचा. पाश्चात्त्य संगीतात याला व्हिब्राटो म्हणतात. योग्य वापराने लांब स्वरांना जीव आणि रंग मिळतो; आलाप खुलतो.

बासरीत कंपनासाठी फुफ्फुसे आणि उदर यांना विभागणाऱ्या डायफ्रामवर नियंत्रण लागते. “हा” म्हणताना त्याचा वापर होतो. म्हणून फुंकताना साधारण “हा हा हा हा” म्हणण्यासारखी क्रिया करा. वेगवान कंपनापेक्षा संथ, नियंत्रित कंपन करणे अधिक कठीण असते.

फुंकर आणि क्षमता

सुरुवातीला सहनशक्ती कमी असल्याने अनेक अडथळे येतात. बासरीसाठीची क्षमता शंभर मीटर धावण्याच्या क्षमतेपेक्षा वेगळी. श्वास खोल, सम प्रमाणात नियंत्रित आणि उदराधारित हवा. यात उदरभागाचा वापर होतो. पोहण्यासारखे, पटकन श्वास घेऊन सावकाश सोडता आले पाहिजे.

प्राणायामातील श्वासाशी यातील अनेक गुण जुळतात. श्वासाच्या सवयी नियंत्रित करायला वेळ लागतो. म्हणून सुरुवातीला हे वाद्य अवघड आणि निराशाजनक वाटते. कधी डोके हलके वाटणे किंवा तात्पुरती चक्कर येते. उज्जायी प्राणायाम शिकताना मलाही हेच जाणवले. बहुधा हे तात्पुरते असते आणि थांबल्यावर एक-दोन मिनिटांत कमी होते. हृदय किंवा रक्ताभिसरणाची समस्या असल्यास प्रयत्न करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

सराव वाढत गेला की वादनाची क्षमता वाढते. स्वरवाक्ये आणि रचना यांमध्ये छोटे विराम घेतल्यानेही मदत होते. बासरी हे सतारीसारखे सतत वाजणारे वाद्य नाही, हे लक्षात ठेवा.