बासरीच्या स्वरावर परिणाम करणारे घटक

आपल्याला माहीत आहे की बासरी तयार झाल्यावर तिचे स्वर लावता येत नाहीत आणि त्याची गरजही नसते. अनेक इतर वाद्यांपेक्षा ती वेगळी आहे. मग तयार झाल्यावर तिची स्वरांची उंची कायम एकच राहते का?

प्रत्यक्षात नाही. दिवसागणिक आणि वादकानुसार बासरीचा स्वर बदलणे अगदी सामान्य आहे.

यावर परिणाम करणारे घटक दोन प्रकारांत विभागता येतात—पर्यावरणाशी संबंधित आणि व्यक्तीशी संबंधित.

पर्यावरणाशी संबंधित घटक

बासरीतील ध्वनिनिर्मितीचे प्राथमिक भौतिकशास्त्र सांगते की आवाज हा हवेच्या स्तंभाची लांबी, रुंदी, तापमान, हवेची घनता आणि आर्द्रता यांवर अवलंबून असतो. लांबी व रुंदी बनवतानाच निश्चित होतात, पण इतर घटक रोज बदलतात. उन्हाळ्यापेक्षा हिवाळ्यात, किंवा समुद्रसपाटीपेक्षा डोंगरात, बासरी काही सेंट खाली वाजणे सामान्य आहे. वातावरणाचा दाबही थोडा परिणाम करतो असे दिसते.

व्यक्तीशी संबंधित घटक

प्रत्येकाची फुंकर जोरात किंवा हळुवार असण्याची वैशिष्ट्ये वेगळी असतात. ती फुफ्फुसांच्या क्षमतेवर आणि ओठांना दिलेल्या आकारावर अवलंबून असतात. सुरुवातीच्या दिवसांत माझ्या शिक्षकांनी मी वाजवत असलेलीच बासरी हातात घेतली होती. त्यांच्या फुंकरीच्या जोरामुळे आणि माझ्यात तो नसल्यामुळे, ते ती बासरी पूर्ण एक स्वर वर वाजवू शकले होते.

फुंकण्याचे छिद्र ओठांनी किती झाकता याचाही परिणाम होतो. जितके अधिक झाकाल तितका स्वर खाली येतो.

एकाच सप्तकातही प्रत्येक छिद्रातून उत्तम नाद मिळण्यासाठी लागणारा दाब वेगळा असतो. सर्व सहा छिद्रे बंद करून प वाजवताना लागणारा दाब, फक्त तीन छिद्रे बंद करून सा वाजवताना लागणाऱ्या दाबापेक्षा खूप कमी असतो. उत्तम बासरीत प्रत्येक वरच्या स्वरासाठी दाबाची वाढ क्रमबद्ध असते, त्यामुळे वादकाला सहज वाटते.

याचा प्रत्यक्ष उपयोग काय? स्वतंत्र वादन करताना तानपुरा आधी ईसारख्या प्रमाण स्वरावर लावून बासरी त्याच्याशी जुळवण्यापेक्षा, बासरी दोन मिनिटे वाजवून उबदार करा. मग जिथे सहज वाजते तिथे तानपुरा लावा. भारतीय शास्त्रीय संगीत सापेक्ष स्वरांवर आधारलेले आहे. सा ठरवला की इतर स्वर त्याच्या संदर्भात ठरतात. पण साची निश्चित उंची नसते, त्यामुळे सोयीचा स्वर निवडता येतो.

समूहात किंवा बँडमध्ये वाजवताना स्वर जुळवण्यासाठी बदल करावा लागू शकतो. फुंकरीची तीव्रता, छिद्र किती झाकले आहे आणि फुंकरीचा कोन बदलून हे साधता येते. बँडमध्ये वाजवणारे अनेकदा काही सेंटचा फरक असलेल्या अनेक बासऱ्या बाळगतात आणि समूहाच्या स्वराशी सहज जुळणारी निवडतात.