स्वरांचा सराव
मूळ इंग्रजी लेखाचा अनुवाद.
आता हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत शिकण्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि रोचक भागाकडे येऊ. जगातील अनेक संगीतपद्धतींत रचना करणारा आणि सादर करणारा वेगळा असतो. पाश्चात्त्य शास्त्रीय संगीतात बाख किंवा मोझार्टची रचना एखादा वादक वाजवतो. हिंदुस्तानी संगीतात मात्र रचना आणि सादरीकरण एकाच वेळी होते. रागाची रचना, प्रकृती आणि भाव परंपरेने ठरलेले असले, तरी चांगला कलाकार प्रत्येक वेळी त्याचा वेगळा अर्थ लावतो. तो त्याच वेळी रचतो आणि सादर करतो.
हे सहज घडण्यासाठी दोन गोष्टी अत्यावश्यक:
- मनात एकापाठोपाठ संगीतविचार, विषय आणि स्वरक्रम वेगाने निर्माण करण्याची सर्जनशीलता.
- ते विचार अखंडपणे व्यक्त करण्यासाठी वाद्यावर किंवा आवाजावर मजबूत प्रभुत्व.
यांपैकी काही कमी पडले तर प्रगती गंभीरपणे अडते. उत्तम विचार पण वाद्यावर नियंत्रण नसेल, तर ते वाजवण्यात अडकता. मन त्यातच गुंतल्याने नवे विचार थांबू शकतात. तसेच वाद्यावर उत्तम प्रभुत्व असून त्यातून संगीतपूर्ण कल्पना तयार होत नसतील, तरी उपयोग नाही.
अलंकार वाद्यावर हुकूमत मिळवायला नक्की मदत करतात. विविध स्वरक्रमांचा सराव मेंदूला संगीताचा विचार करायला शिकवून सर्जनशीलताही वाढवत असावा. यावर मतभेद असतील, पण अलंकारांचा सराव काळाच्या कसोटीवर उतरलेला आहे. सर्व प्रमुख कलाकार दीर्घकाळ केलेल्या या सरावाबद्दल सांगतील.
अलंकार म्हणजे आभूषण—स्वरक्रम किंवा राग सजवणारे संगीताचे दागिने. त्यांना पलटेही म्हणतात.
“फाइव्ह थाउजंड म्युझिकल अलंकार” हे ई-पुस्तक पीडीएफ स्वरूपात आहे. प्रत मिळाल्यावर छापता येते.
अलंकारांचा सराव वजनाच्या व्यायामासारखा. हलक्या वजनाने साधे व्यायाम सुरू करतात. सहज वाटू लागले की आवर्तने किंवा वजन वाढवतात आणि ठरावीक स्नायूंवर लक्ष देतात. मूलभूत व्यायाम जमल्यावर अधिक जड आणि गुंतागुंतीच्या प्रकारांकडे जातात.
तसेच साधे अलंकार मंद गतीत सुरू करा. प्रत्येक स्वर सारख्या अंतरावर येतो आणि सहज जमते, तेव्हा गती किंचित वाढवून पुन्हा करा. जलद गतीत सहज झाल्यावर आणखी वाढवा; आपल्या शक्य तितक्या वेगातही नीट वाजू द्या. मग क्रम गुंतागुंतीचा करा किंवा नवा घ्या. नव्या क्रमात अजून नीट न जमणारे संयोजन असू द्या.
बराच काळ केल्यावर वाद्याशी जवळीक वाढेल. कधी न वाजवलेला क्रमही सोपा वाटेल आणि मनात असे क्रम बनण्याचा वेग वाढेल.
सुरुवातीला यासाठी शक्य तितका वेळ द्या. काही प्रमाणात सहजता येईपर्यंत राग वाजवण्याची घाई करू नका.
खाली सोपे अलंकार आणि कल्याण स्केलमधील त्यांचा विस्तार आहे. हेच इतर स्केलमध्येही करता येतात. विस्तार दिला असला तरी मूळ क्रमावरून स्वतः विचार करा. मंद्र स्वरानंतर स्वल्पविराम—प, म्हणजे मंद्र प. तार स्वरानंतर वरचे चिन्ह—प'. चिन्ह नसलेला प मध्य सप्तकातला.
लिहिलेला विस्तार न पाहता वाजवण्याचा प्रयत्न करा. मनाने जागच्या जागी विस्तार तयार करावा हा उद्देश. आरोह-अवरोह मिसळू शकता, उदा. चढताना 12 आणि उतरताना 123. किंवा 12, 23 ऐवजी 121212, 232323 असे अधिक गुंतागुंतीचे क्रम वापरा.
दोन स्वरांचे क्रम
क्रम 12
विस्तारप ,ध ,; ध ,नि ,; नि ,सा ; सा रे ; रे ग ; ग म ; म प ; प ध ; ध नि ; नि सा '; सा 'रे '; रे 'ग '; ग 'म '; म 'प '
म 'प '; ग 'म '; रे 'ग '; सा 'रे '; नि सा '; ध नि ; प ध ; म प ; ग म ; रे ग ; सा रे ; नि ,सा ; ध ,नि ,; प ,ध ,
क्रम 21
विस्तारध ,प ,; नि ,ध ,; सा नि ,; रे सा ; ग रे ; म ग ; प म ; ध प ; नि ध ; सा 'नि ; रे 'सा ', ग 'रे '; म 'ग '; प 'म '
प 'म '; म 'ग '; ग 'रे '; रे 'सा '; सा 'नि ' नि ध ; ध प ; प म ; म ग ; ग रे ; रे सा ; सा नि ,; नि ,ध ,; ध ,प ,
क्रम 13
विस्तारप ,नि ,; ध ,सा ; नि ,रे ; सा ग ; रे म ; ग प ; म ध ; प नि ; ध सा '; नि रे '; सा 'ग '; रे 'म '; ग 'प '
ग 'प '; रे 'म '; सा 'ग ', नि रे '; ध सा '; प नि ; म ध ; ग प ; रे म ; सा ग ; नि ,रे ; ध ,सा ; प ,नि
क्रम 31
विस्तारनि ,प ,; सा ध ,; रे नि ,; ग सा ; म रे ; प ग ; ध म ; नि प ; सा 'ध ; रे 'नि '; ग 'सा '; म 'रे '; प 'ग '
प 'ग '; म 'रे '; ग 'सा '; रे 'नि ; सा 'ध ;'नि प ; ध म ; प ग ; म रे ; ग सा ; रे नि ,; सा ध ,; नि ,प ,
क्रम 18
विस्तारप ,प ; ध ,ध ; नि ,नि ; सा सा '; रे रे '; ग ग '; म म '; प प '
तीन स्वरांचे क्रम
खालील क्रमांचा विस्तार स्वतः लिहून पाहा. जागच्या जागी क्रम तयार करून वाजवणे हा हिंदुस्तानी संगीताचा महत्त्वाचा भाग. वाद्याचा आणि मनातील गणिताचाही सराव लागतो. हळूहळू आधी न लिहिता वाजवायला शिका.
क्रम 123
क्रम 321
क्रम 132
क्रम 213
क्रम 12-
(डॅश म्हणजे त्या मात्रेवर विराम.)
क्रम 112
क्रम 121
क्रम 131
चार स्वरांचे क्रम
क्रम 1112क्रम 2121
क्रम 1212
क्रम 1211
क्रम 1231
क्रम 3213
क्रम 1234
क्रम 1321
क्रम 123-
क्रम 1221
पाच स्वरांचे क्रम
क्रम 12345क्रम 12123
क्रम 12121
कशाकडे लक्ष द्यावे
मन आणि वाद्य यांतील अंतर मिटवणे हा उद्देश. बासरीतील काही विशिष्ट अडचणी अशा:
- स्केलनुसार बोटांची अडचण कमी-जास्त होते. कल्याणमध्ये सर्व छिद्रे पूर्ण उघडतात, म्हणून तो भैरवीपेक्षा सोपा; भैरवीत प्रत्येक छिद्र अंशतः उघडते. इतर स्केलमध्ये काही पूर्ण, काही अंशतः उघडतात. प्रत्येकाचे आव्हान वेगळे. कल्याण सहज वाजतो म्हणजे भैरवीही वाजेल असे नाही. म्हणून अनेक स्केलमध्ये सराव महत्त्वाचा.
- सप्तकात मपासून पकडे जाताना रजिस्टर बदलते. सर्व सहा उघडी छिद्रे बंद करावी लागतात आणि थोडे जोरात फुंकावे लागते. जलद क्रमात हे आव्हान असते. म नसलेल्या स्केलमध्ये गपासून पवर पटकन जावे लागले तर आणखी कठीण. प्रत्येक अलंकारात या उडीकडे लक्ष द्या, म्हणजे ती इतर जोड्यांपेक्षा वेगळी ऐकू येणार नाही.
- मुख्य उद्देश बोटे हालवणे आणि स्वच्छ स्वर मिळवणे. केवळ वेगाने वाजवणे नाही; वेग हा सरावाचा परिणाम. स्पष्टतेत प्रवाह असतो, जो वेळेच्या समान अंतरांतून येतो. 123, 234 मध्ये 1–2–3 मधील आणि दोन गटांमधील अंतरही समान असावे. फार वेगाने वाजवले तर प्रवाह मिळणार नाही. सावकाश सुरू करा, प्रवाह मिळवा, मग थोडाथोडा वेग वाढवा.
स्वतःचे अलंकार तयार करा
हे सोपे प्रकार केल्यावर स्वतःचे अलंकार बनवा. मनाला वेगाने क्रम सुचावेत हाही उद्देश आहे. म्हणून आता पूर्ण विस्तार न देता रचना दाखवल्या आहेत. सुरुवातीला वेळ घेऊन विचार करा आणि विस्तार करा. वरील अलंकारांत काही मूलभूत घटक दिसतील:
- सलग स्वर वेगाने पुन्हा वाजवणे, जसे 12345.
- मध्ये स्वर वगळणे, जसे 132435, 142537 किंवा 18—दोन सप्तकांतील स्वर एकामागोमाग.
- स्वर पुन्हा घेणे, जसे 112233 किंवा 111222333.
- विराम घालणे, जसे 12–2, 23–3.
- या कल्पना एकत्र करून क्रम पुन्हा घेणे, जसे 1231234, 2342345 किंवा 12121212, 23232323…
[1] प्रत्यक्षात अलंकारांना रागाच्या संदर्भातच अर्थ आहे. सध्या वाद्यावर सहजता येण्यासाठी आपण सराव करत आहोत.