बासरीची निवड

बासरी निवडण्यासाठी मदत करायला मला आनंद होईल. गरज असल्यास मला लिहा. या साइटच्या दुकानातून किंवा पानाच्या तळाशी दिलेल्या दुव्यांतूनही बासऱ्या घेता येतात.

कोणती बासरी घ्यावी?

बहुतेक आघाडीचे वादक मैफलीत ईची सुमारे 32 इंच लांब बासरी वापरतात. नवशिक्या विद्यार्थ्यांना मी जी-शार्पची सुमारे 24 इंच बासरी सुचवतो. ती थोडी लहान असल्यामुळे सुरुवातीचे अडथळे लवकर पार होतात. आता या सल्ल्यामागचे तपशील पाहू.

वाद्याची निवड म्हणजे त्याचे ध्वनिक गुण, वादकाची आवड आणि बहुतेकदा किंमत व बजेट यांचा समतोल. बासरीही अपवाद नाही. मुख्य बाबी:

1. स्वराची उंची आणि लांबी.
2. बांबूची गुणवत्ता आणि नादाचे गुण.
3. स्वरांचा मेळ.
4. हातांना सोयीची रचना.

स्वराची उंची आणि लांबी

बासरी जितकी लांब, तितका स्वर खोल—हे साधे भौतिकशास्त्र. साधारणतः खोल स्वर शास्त्रीय संगीताला अधिक योग्य. लांब, स्थिर स्वर लावताना किंचाळणारा नाद नको; शांत करणारा हवा.

आकाराला मात्र दोन मर्यादा आहेत. पहिली, मोठ्या बासरीवर बोटे बसवणे कठीण. लहान बोटांनी लांब बासरी वाजवणे अवघड जाते. बोटे लांब असली तरी ती बासरीवर “उडावीत” हा उद्देश. फार ताणून छिद्रे झाकावी लागत असतील, तर वेग मर्यादित होतो. काही प्रमाणात बोटांना ताणाची सवयही होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या आवाक्यापेक्षा किंचित मोठी बासरी निवडावी.

दुसरी मर्यादा फुंकरीची. मोठी बासरी फुंकणे कठीण. काळानुसार क्षमता वाढते, पण खूप मोठी घेतल्यास स्वर लांबवणे, बराच वेळ वाजवणे आणि आवाजाच्या तीव्रतेत बदल करणे कठीण होईल.

आज बहुतांश व्यावसायिक वादक ई, म्हणजे सफेद तीन, या स्वराची बासरी वापरतात. ती साधारण 30–32 इंच लांब असून बहुतांश प्रौढांना योग्य असते. मुलांनी योग्य लांबी निवडावी. प्रौढही जी-शार्प किंवा एफ-शार्पसारख्या छोट्या बासरीने सुरुवात करून नंतर मोठीकडे जाऊ शकतात.

बासरीच्या स्वराचे नाव नवशिक्यांना गोंधळात टाकू शकते. प्रथेप्रमाणे वरची तीन छिद्रे बंद आणि खालची तीन उघडी असताना मिळणारा स्वर सा मानतात. कोणत्याही छिद्रापासून सप्तक सुरू करता येते, पण सामान्यतः बासरी याच संकेताप्रमाणे लावलेली असते.

हा सा प्रमाण पाश्चात्त्य कीबोर्डशी जुळवला की बासरीचा स्वर कळतो. तीन बंद आणि तीन उघड्या छिद्रांचा स्वर कीबोर्डवरील दोन काळ्या पट्ट्यांनंतरच्या पांढऱ्या पट्टीशी जुळला, तर पाश्चात्त्य संकेताने ती ईची बासरी.

वरील चित्रात पाश्चात्त्य स्वरांची नावे दिसतात. काळ्या पट्ट्या शार्प स्वर दाखवतात आणि मूळ नावापुढे # लावतात. भारतीय पद्धतीत सफेद किंवा काली म्हणतात. काली चार म्हणजे जी-शार्प आणि सफेद पाच म्हणजे जी, सीपासून पांढऱ्या पट्ट्या मोजल्यास.

बांबूची गुणवत्ता आणि नाद

बांबूचे नैसर्गिक गुण नाद घडवतात. तो नैसर्गिकरीत्या शक्य तितका सरळ असावा. किंचित वाकडेपणा सामान्य आहे. वाजणाऱ्या संपूर्ण लांबीत गाठ नसावी. मला बंद टोकालाही गाठ नसलेली आवडते.

बांबू फार कोरडा, लाकडासारखा दिसू नये. चांगल्या बासऱ्यांना बहुधा चमक असते. ती घासून गुळगुळीत केल्याने येते, पॉलिशच्या थराने नव्हे. व्हार्निश किंवा पॉलिशच्या बासऱ्या वाजवायला मला आवडत नाहीत, कारण त्या चिकट होतात.

बांबू कुठून आणला यावरही नाद अवलंबून असतो. उत्तर प्रदेश, आसाम आणि केरळमधील बांबूंचे नादगुण चांगले असतात. हे गुण म्हणजे काय? स्वर वाजवताना वाद्याच्या नैसर्गिक बांधणीनुसार त्या स्वराचे हार्मोनिक्सही ऐकू येतात. 440 हर्ट्झच्या स्वराचा दुसरा हार्मोनिक 880, तिसरा 1320 हर्ट्झ असतो. त्यांचे मिश्रण आणि एकमेकांच्या तुलनेतील तीव्रता यांतून वेगवेगळे नाद तयार होतात. हे नसते तर सर्व बासऱ्या, किंबहुना सर्व वाद्ये, सारखीच वाटली असती—किती कंटाळवाणे!

नादाची आवड वैयक्तिक असते. आवाज येण्याच्या मर्यादेपेक्षाही हलके फुंकले, तर काही हार्मोनिक्स ऐकू येतात. ते फुसफुसल्यासारखे वाटतात, पण लक्षपूर्वक ऐकल्यास स्वर आहेत. ते कमी-जास्त असणेही आवडीचा भाग.

स्वरांचा मेळ

बहुतेक वाद्यांपेक्षा वेगळी बाब म्हणजे बासरी तयार करतानाच स्वरात लावली जाते. नंतर बारीक सुधारणा करण्यास फारशी जागा नसते. म्हणून बासरीकाराने ती अचूक स्वरात केलेली असणे फार महत्त्वाचे.

हिंदुस्तानी संगीताची बासरी जस्ट स्केलमध्ये असावी. हार्मोनियम किंवा कीबोर्डशी तुलना करून स्वर तपासणे ही अनेकांची मोठी चूक असते. हार्मोनियम क्रोमॅटिक स्केलमध्ये असतो. जस्ट स्केल नैसर्गिक वारंवारता-गुणोत्तरांवर, तर क्रोमॅटिक स्केल समान स्वरांतरांवर आधारलेला आहे.

शिकायला सुरुवात करताना बासरी किती सुरात आहे हे ओळखणे सोपे नाही. निवडीत मदत हवी असल्यास मला आनंद होईल.

हातांना सोयीची रचना

उत्तम बांबू आणि अचूक स्वर असूनही रचना हातांना सोयीची नसेल, तर बासरी वाईट ठरू शकते. चांगला बासरीकार छिद्रांचे आकार आणि त्यांच्यातील अंतर यांचा तोल राखतो. काही खुणा:

1. वरची तीन छिद्रे साधारण समान आकाराची आणि समान अंतरावर असतात.
2. खालच्या तीन छिद्रांतील दुसरे सहसा पहिल्याच्या जवळ असते. या अंतराचा आणि दुसऱ्या छिद्राच्या व्यासाचा समतोल हवा, म्हणजे दुसऱ्या-तिसऱ्यात फार अंतर पडणार नाही.
3. शंख बासरी म्हणतात त्या काही मोठ्या बासऱ्यांत छिद्रे सरळ रेषेत न ठेवता वक्रात ठेवलेली असतात. त्यामुळे बोटे बसवणे सोपे होते.