माझे गुरू — पंडित हरिप्रसाद चौरसिया

“माझा रियाज ही माझी पूजा. माझी सरगम आणि पलटे हे माझे मंत्र. संगीतातून ईश्वराचे सामर्थ्य व्यक्त करण्याचा माझा प्रयत्न असतो.”

— पद्मविभूषण पंडित हरिप्रसाद चौरसिया

हरिजींची मैफल मी प्रथम 1987 च्या गुणीदास संमेलनात ऐकली. दिवंगत पंडित सी. आर. व्यास आपल्या गुरूंच्या सन्मानार्थ हा वार्षिक शास्त्रीय संगीत महोत्सव आयोजित करत. तेव्हा मी इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगच्या पहिल्या वर्षात होतो. लहानपणी हार्मोनियम आणि गायनाचे थोडे शिक्षण झाले होते, पण गांभीर्याने नाही. अभ्यासाला नेहमी संगीतापेक्षा प्राधान्य होते. दहावी-बारावीचे दोन मोठे टप्पे पार झाल्याचा दिलासा होता आणि आता संगीत मनापासून शिकण्याचा विचार करत होतो. हार्मोनियम शिकायचे नव्हते आणि गायन सुरू करायला उशीर झाला असे वाटत होते—मुलांच्या आवाजावर संस्कार करण्यासाठी सुरुवातीची किशोरवयीन वर्षे सर्वांत योग्य असतात.

गुणीदास संमेलन ही आपापल्या क्षेत्रातील श्रेष्ठ कलाकार ऐकण्याची सुवर्णसंधी होती. 1987 मध्ये उस्ताद अली अकबर खाँ, पंडित रविशंकर, पंडित शिवकुमार शर्मा, पंडित हरिप्रसाद चौरसिया, पंडित भीमसेन जोशी, पंडित जसराज, उस्ताद झाकीर हुसेन, उस्ताद शफात अहमद खाँ आणि पंडित अनिंदो चटर्जी आले होते. जणू हे सर्व आपापली वाद्ये आणि शैली माझ्यासमोर निवडीसाठी ठेवत होते.

पण हरिजींना पाहून आत काहीतरी हलले. पहिली गोष्ट म्हणजे वाद्याचा साधेपणा. इतर वाद्यांप्रमाणे स्वर लावायला वेळ लागला नाही. सोबत घेऊन फिरण्याजोगे सुटसुटीत वाद्य वाटले. शिवाय हरिजी ते इतके सुंदर आणि इतके सहज वाजवत होते! त्यांचे ज्येष्ठ शिष्य रूपक कुलकर्णी बासरीवर साथ करत होते. रूपक माझ्याच आसपासच्या वयाचे; तेव्हा आम्ही दोघेही विशीच्या उंबरठ्यावर होतो. ते इतके सुंदर, सहज वाजवतात म्हणजे वाद्य फार सोपे असणार, असे वाटले. तरी हिंदुस्तानी संगीताचे सगळे पैलू आणि आणखीही काही मांडू शकणारे प्रमुख वाद्य म्हणून ते ऐकू येत होते.

निवड स्पष्ट झाली. वाद्य शिकण्याचा जवळचा मार्ग सापडला, असे वाटले. पण अठरा वर्षांनंतरही कठीण मार्गाने शिकतो आहे की हिंदुस्तानी संगीताला शॉर्टकट नसतो. बासरीही तो देत नाही.

दोन वर्षे प्राथमिक शिक्षण झाल्यावर थोडे धाडस आले. हरिजींच्याच शैलीचे अनुकरण करतो आहे, तर थेट त्यांच्याकडे का शिकू नये? एका सकाळी हिंमत करून घरी गेलो. त्यांनी दुसऱ्या दिवशी यायला सांगितले. पुन्हा गेलो, तर काहीतरी वाजवायला सांगितले. देव मदतीला येईल या आशेने घाबरत अहिर भैरवमधले भजन वाजवले. आणि देव मदतीला आलाच. मुंबईत नॅशनल कॉलेजजवळ हरिजींना विद्यार्थ्यांना शिकवण्यासाठी छोटी खोली मिळाली होती. तिचा विजेचा फ्यूज उडाला होता. मी इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगचा विद्यार्थी असल्याचा बहुधा उपयोग झाला आणि मी त्यांच्याकडे शिकू लागलो.

पुढचे साधारण वर्ष आव्हानाचे होते. यमन, देश, सारंग, अहिर भैरव, ललित आणि भैरवी एवढेच राग शिकवले. बहुतांश वेळ यमनमध्ये गेला. “एक साधे तो सब सधे”—एक राग नीट शिकलात की सगळे शिकाल—असा त्यांचा आग्रह. पण अपेक्षा फार उंच होत्या. ते साधे, लांब स्वर लावत आणि किती सुंदर वाटत! मी तसेच केले, तर तुलना होण्याचा प्रश्नच नव्हता.

त्यांच्यासमोर न घाबरता वाजवणे ही माझी मोठी अडचण. बासरीत घाबरलेपण लगेच कळते, कारण श्वास ते जगाला जाहीर करतो. तेव्हा माझी बासरीही खराब होती. एकदा त्यांनी माझी बासरी वाजवली आणि माझ्यापेक्षा पूर्ण एक स्वर वर लागला. ते हसले, घरी बोलावले आणि स्वतःची बासरी दिली. ती अजून माझ्याकडे आहे. अनेक वर्षे तिला पानाचा वास येत होता.

इंजिनिअरिंगनंतर मुंबईपासून सुमारे शंभर मैलांवर पुण्याला गेलो. नोकरीत आठवड्याचे सहा दिवस काम आणि गुरुवारी सुटी. त्यामुळे शनिवार-रविवारी मुंबईला शिकायला जाणे अवघड झाले. पुण्यात इतरांकडे शिकण्याचा प्रयत्न केला, पण मन रमले नाही. तिथे खुल्या मैदानात प्रचंड गर्दीसमोर हरिजी आणि झाकीर हुसेन यांना तानपुऱ्यावर साथ केल्याचे आजही आठवते.

व्यवस्थापनाच्या पदव्युत्तर शिक्षणासाठी लखनौला गेलो असताना हरिजी एकदा स्पिक मॅकेच्या दौऱ्यावर आले. ते भारतीय व्यवस्थापन संस्थेच्या आमच्या परिसरात राहिले. सकाळी साडेआठला एका शाळेत त्यांचे व्याख्यान-प्रात्यक्षिक होते. अतिथिगृहाच्या देखभालकर्त्याला सातला येऊन नाश्ता करायला सांगितले होते; पण तो आलाच नाही. मी आणि दुसरा स्वयंसेवक घाबरून गेलो. हरिजींना काय सांगायचे—उपाशीपोटी वाजवा? थंडीच्या सकाळी चहाचा थेंबही नाही! सांगितल्यावर मात्र त्यांची प्रतिक्रिया अशी, जणू उत्तमच झाले. लगेच म्हणाले की रस्त्याच्या ढाब्यावर जलेबी-समोसा खायची इच्छा आहे.

आम्ही त्यांना लखनौच्या चौकात नेले. तिथे आयुष्यातील अप्रतिम जलेबी, समोसे आणि चहा घेतला. फेब्रुवारीच्या थंडीने सकाळ आणखी संस्मरणीय झाली. लखनौचा खास माखन-मलाई हा प्रकारही खाल्ला. हरिजी अगदी घरच्यासारखे रमले. लोकांनी ओळखले, कौतुक केले; एकाने भाग्यवान दगडही दिला. आजही हरिजी लखनौच्या त्या सकाळीची आठवण काढतात.

हरिजी नेहमी सांगत: संगीतात सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक स्वराचा स्वतः आनंद घ्या. तुम्ही आनंद घेतला की श्रोतेही घेतील. बासरीच्या स्वभावाशी प्रामाणिक, साधे संगीत अधिक आकर्षक होते. अनेक बासरीवादक गायकी किंवा तंत्रकारी शैलीभोवती आपली प्रस्तुती घडवतात. हरिजींनी बासरीच्या सादरीकरणाचा खूप विचार केला असावा. त्यांच्या शैलीत दोन्हींचे उत्तम घेऊन बासरीचे सामर्थ्य जोडले आहे. त्यांचा विस्तार लक्षपूर्वक ऐकला की हे पुन्हा पुन्हा जाणवते.

गुणीदास संमेलनाच्या त्या दिवशी बासरी आणि तिच्या जादूगाराने माझी सुखद फसवणूक केली. त्या फसवणुकीबद्दल मी कायम कृतज्ञ राहीन.

पंडित हरिप्रसाद चौरसिया यांच्याविषयी अधिक माहिती

हरिजींची वेबसाइट आणि वृंदावन गुरुकुल—चरित्र आणि ध्वनिमुद्रणांची सूची.

कविता छिब्बर यांनी घेतलेली हरिजींची मुलाखत त्यांच्या आयुष्याची विलक्षण कहाणी सांगते. सुरुवातीच्या अडचणींबद्दल ते बोलतात. मला सर्वांत आश्चर्य वाटले ते असे की हिंदी चित्रपटसंगीतात सिद्धहस्त बासरीवादक असूनही, गुरू श्रीमती अन्नपूर्णा देवी यांच्याप्रती निष्ठा दाखवण्यासाठी त्यांनी उजव्या हाताने वाजवणे सोडून डाव्या हाताने सुरुवात केली. बासरीचा प्रयत्न केलेला कोणीही सांगेल की हे पुन्हा शून्यापासून सुरू करण्यासारखे आहे.