श्रवणाचा सराव

पियानोसारखी पाश्चात्त्य वाद्ये इक्वल टेम्परामेंट, म्हणजे समान स्वरांतर पद्धतीत लावतात. कल्पना साधी: एखादा स्वर आणि त्याच्या दुप्पट वारंवारतेचा वरच्या सप्तकातील स्वर यांमधील अंतर बारा समान भागांत विभागायचे. प्रत्येक भागाला स्वर द्यायचा. हे अंतर एकूण 1200 भागांत मोजतात. प्रत्येक भाग “सेंट” आणि प्रत्येक शंभराव्या सेंटवर स्वर. प्रमाणापेक्षा स्वर किती चढा किंवा उतरा आहे हे संगीतकार सेंटमध्ये सांगतात—उदा. दोन सेंट खाली किंवा चार सेंट वर.

यामागचा तर्क सरळ आहे. कीबोर्डचा ठरावीक सुरुवातीचा किंवा शेवटचा स्वर नसतो. कलाकाराला कुठूनही सुरुवात करता यावी, यासाठी समान अंतर सोयीचे ठरते.

हिंदुस्तानी संगीताचा विचार थोडा वेगळा. सुरुवातीचा स्वर नेहमी सा मानतात आणि संदर्भासाठी तानपुरा त्यावर लावतात. तारांच्या परस्परक्रियेतून हार्मोनिक वारंवारता तयार होतात. त्या मूळ वारंवारतांचे गुणज किंवा गुणोत्तरे असतात. कलाकाराने स्वर त्यांच्याशी जुळवले, तर तानपुऱ्याचा नाद त्यांना पूरक ठरतो. हार्मोनिक्सशी न जुळणारे स्वर—समान अंतराचे स्वर तसे नसतात—तितके चांगले वाटत नाहीत.

म्हणून हिंदुस्तानी कलाकार जस्ट स्केलमध्ये गातात किंवा वाजवतात. खालील तक्त्यात जस्ट आणि समान स्वरांतर यांचे नाते दिले आहे. सर्व गणित लक्षात ठेवणे आवश्यक नाही. शेवटच्या स्तंभातील फरक पुढे क्रोमॅटिक ट्यूनर वापरताना कामी येतात.

स्वर	स्वरांतर	जस्ट गुणोत्तर	दशांश	समान स्वरांतर गुणोत्तर	फरक	सेंटमधील फरक
सा	एकस्वर	1	1.0000	1.0000	0.0000	0
कोमल रे	लघु द्वितीय	25/24	1.0417	1.0595	-0.0178	12
रे	दीर्घ द्वितीय	9/8	1.1250	1.1225	0.0025	4
कोमल ग	लघु तृतीय	6/5	1.2000	1.1892	0.0108	16
ग	दीर्घ तृतीय	5/4	1.2500	1.2599	-0.0099	-14
म	चतुर्थ	4/3	1.3333	1.3348	-0.0015	-2
तीव्र म	न्यून पंचम	45/32	1.4063	1.4142	-0.0080	-10
प	पंचम	3/2	1.5000	1.4983	0.0017	2
कोमल ध	लघु षष्ठ	8/5	1.6000	1.5874	0.0126	14
ध	दीर्घ षष्ठ	5/3	1.6667	1.6818	-0.0151	-16
कोमल नि	लघु सप्तम	9/5	1.8000	1.7818	0.0182	17
नि	दीर्घ सप्तम	15/8	1.8750	1.8878	-0.0128	-12
तार सा	अष्टक	2	2.0000	2.0000	0.0000	0

आता सिद्धांत प्रत्यक्षात कसा वापरायचा? कानाला विस्पंद ऐकायला शिकवायचे हे समजले. पण पारंपरिक पद्धतीप्रमाणे गुरूकडून त्वरित अभिप्राय मिळत नसेल, तर स्वर बरोबर लागला कसा कळेल?

सुदैवाने आधुनिक तंत्रज्ञानाने क्रोमॅटिक ट्यूनर हे साधे उपकरण दिले. त्याबद्दल वाचले नसेल, तर आधी थोडा वेळ देऊन वाचा.

हिंदुस्तानी संगीताचे शिक्षक काही योग्य कारणांनी ट्यूनर क्वचित वापरतात. एक म्हणजे गुरू शिष्याला प्रत्यक्ष शिकवतो आणि स्वर लावणे व कान तयार करणे यांसह प्रत्येक बाबतीत मदत करतो. दुसरे म्हणजे ट्यूनर समान स्वरांतर दाखवतो. हिंदुस्तानी संगीत मात्र पूर्णांकीय वारंवारता-गुणोत्तरांवर आधारलेले आहे. शिवाय स्वरांची नेमकी जागा कधी रागानुसार बदलते.

पण ट्यूनरच्या दर्शकाच्या तुलनेत जस्ट स्वर कुठे आहे हे माहीत असेल, तर श्रवणाच्या सरावासाठी त्याचा वापर करता येतो. या फरकांचे गणित खोलात जाऊन समजून घेता येईल. सोपा मार्ग म्हणजे हे पान छापून फरकांचा तक्ता कापून ट्यूनरवर चिकटवणे.

तक्त्यातील गणनेचा कल्पक उपयोग करून हिंदुस्तानी स्वर अचूक लागतो का तपासता येते—दिलेल्या फरकानुसार वाजवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, प हा ट्यूनरने योग्य दाखवलेल्या स्वरापेक्षा दोन सेंट वर असायला हवा.

याचे अनेक फायदे आहेत, विशेषतः कान तयार होण्यासाठी. बासरीत योग्य स्वर फुंकरीचा दाब आणि कोन यांवर अवलंबून असतो. नवशिक्यांना तो अचूक लावणे अवघड जाते. अशावेळी ट्यूनर फार उपयोगी पडतो.

मात्र हा गुरु-शिष्य शिक्षणाचा पर्याय नाही. स्वर रागावर अवलंबून असू शकतात. भैरव आणि मारवा दोन्हींमध्ये कोमल रे आहे. पण भैरवात तो साकडे, तर मारव्यात शुद्ध रेकडे झुकतो. अशा बारकाव्यांचे शिक्षण गुरूच देऊ शकतो.

अधिक माहिती

1. हाउ इक्वल टेम्परामेंट रूइन्ड हार्मनी (अँड व्हाय यू शुड केअर)—संगीताच्या नादामागचे गणित आणि त्याचा पाश्चात्त्य संगीतातील उपयोग समजावणारे सुंदर, सोपे पुस्तक.
2. 22 श्रुती—भारतीय संगीतातील 22 श्रुतींमागचा सिद्धांत आणि चर्चा.