वसंताचा उत्सव

आज नेहमीप्रमाणे शनिवार सकाळच्या कॉफीसाठी बाहेर पडलो, तर शेजाऱ्याचे बदामाचे झाड फुलांनी बहरलेले दिसले.

वसंत आला! (पूर्व किनाऱ्यावर राहणाऱ्यांनो, तुम्हाला चिडवण्यासाठी म्हणत नाही!)

मुंबईत वाढताना वसंताचे फारसे कौतुक नव्हते. मुंबईत मुख्यतः तीन ऋतू—खूप उकाडा, कमी उकाडा आणि मुसळधार पाऊस. वसंत म्हणजे कमी उकाड्यातून खूप उकाड्याकडे जाण्याचा काळ. मग त्याचे एवढे कौतुक का, हे समजत नसे.

भीमसेन जोशी आणि मन्ना डे यांनी गायलेले ते गाणे मला आवडायचे, ज्यात पंधराव्या शतकातील सम्राट अकबराच्या दरबारात तानसेन आणि बैजू बावरा यांचा प्रसिद्ध मुकाबला दाखवला आहे. गाण्यात वसंताचे वैभव वर्णिले आहे:

केतकी गुलाब जूही चंपक बन फूले

चाल खूप आवडत असली, तरी त्या काव्याशी माझे नाते जुळत नव्हते. तानसेन म्हणजे भीमसेन जोशी कितीतरी चांगले गात असूनही, बैजू बावरा म्हणजे मन्ना डे अचानक एखादा उंच स्वर लावून मुकाबला कसा जिंकतात, हेही समजत नव्हते. वास्तव आणि बॉलिवूड वेगळे ओळखण्याचा तो माझा पहिला धडा होता. अलीकडे फिल्म्स डिव्हिजनचा एक माहितीपट सापडला, ज्यात भीमसेन जोशी आणि मन्ना डे दोघेही हे गाणे ध्वनिमुद्रित करण्याचा अनुभव सांगतात.

वसंत खरोखर काय असतो, हे समजायला लखनौमध्ये काही वर्षे घालवावी लागली. उत्तर भारतातला कडाक्याचा हिवाळा आणि घर गरम ठेवण्याची मध्यवर्ती यंत्रणा नसणे, यानंतर वसंताच्या आगमनाने उत्सवी वाटणारच—पुनर्जन्माचा आणि नवचैतन्याचा काळ!

भारतीय शास्त्रीय संगीताची वाटचाल या उपखंडातील लोकांच्या जीवनाचे आणि भावविश्वाचे दर्शन घडवत झाली आहे. वर्षातील या काळात पोंगल आणि होळीसारखे सण वसंत साजरा करतात. शास्त्रीय संगीत या ऋतूशी जोडलेल्या पारंपरिक रागांतून त्याचे स्वागत करते. बसंत, बहार आणि काफी हे तीन मुख्य राग आठवतात. बसंत म्हणजे वसंत; बहार म्हणजे फुलणे; काफीचा मात्र काही शाब्दिक अर्थ नाही—कॉफी तर नक्कीच नाही!

पंडित जसराज यांनी गायलेली ही सुंदर रचना ऐका. तिचे काव्य असे:

और राग सब बन बराती — बाकी सगळे राग वऱ्हाडी झाले आहेत.
दूल्हा राग बसंत — नवरदेव आहे बसंत राग.
मदन महोत्सव आज बिराजे — उत्सव आणि प्रेमाचे वातावरण आहे.
बिदा भयो हेमंत — मात्र हेमंत, म्हणजे हिवाळा, निरोप घेऊन गेला आहे.

बहार हा आणखी एक वसंताचा राग. त्याचा वावर प्रामुख्याने सप्तकाच्या वरच्या भागात असतो. इतर प्रस्थापित रागांबरोबर त्याचे मिश्रण करून बागेश्री बहार, हिंडोल बहार असे मिश्र राग तयार होतात. माझा मित्र नचिकेता शर्मा याने अप्रतिम दृश्यांबरोबर साकारलेली ही सुंदर प्रस्तुती ऐका.

वसंताच्या रागांतील मानबिंदू म्हणजे या दोन प्रमुख रागांचा संगम—बसंत बहार. हा मिश्र राग गाणे फार कठीण आहे. त्यात सप्तकातील सर्व बारा स्वर येतात आणि बसंतातून बहारमध्ये, पुन्हा बसंतात जाण्याचे वळण अतिशय जपून घ्यावे लागते. म्हणजे या बारा स्वरांचा वापर करण्याची नेमकी पद्धत आहे. इथे बे एरियात पंडित उल्हास कशाळकर यांच्याकडून हा सुंदर राग ऐकण्याची संधी मिळाली. त्या मैफलीत पंडित सुरेश तळवलकर तबल्यावर होते. नंतर उल्हासजींचे गुरू पंडित राम मराठे यांची ही जुनी चित्रफीत सापडली. त्यांच्याबरोबरही खूप तरुण सुरेश तळवलकर आहेत. रचना खुद्द पंडित राम मराठे यांची मानली जाते:

बसंत की बहार आई — वसंताचा पूर्ण बहर आला!

ही चित्रफीत अप्रतिम आहे. आस्वाद घ्या!