ध्यानमग्न सांज आणि आनंदी संध्याकाळ

भारतीय वैदिक तत्त्वज्ञानात सांजवेळेला खास स्थान आहे. सूर्यास्तापूर्वीचा काळ अत्यंत ध्यानमय मानला जातो—आपल्या आयुष्याचा आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचा विचार करण्याचा काळ. हा दिवस संपण्याआधीचा, किंवा त्या दिवसाच्या “मृत्यू”च्या आधीचा काळ आहे. आपण कुठलेही तत्त्वज्ञान मानत असलो, तरी या जगाचा निरोप घेण्याआधी माणूस अंतर्मुख होतो, आयुष्याचा विचार करतो आणि कर्मांच्या जमा-खर्चाचा हिशेब मांडतो, हे मान्य करू. दिवसाच्या मृत्यूची ही कल्पना वरकरणी विचित्र वाटली, तरी हा काळ अतिशय पवित्र, भौतिक आसक्तींपासून मुक्त असतो. हा मोक्षाचा, मुक्तीचा काळ आहे.

हेच तत्त्वज्ञान मानणाऱ्या अनेक वैदिक परंपरांतही या वेळेला महत्त्व आहे. आयुर्वेद या पारंपरिक भारतीय वैद्यकपद्धतीत हा वातकाळाचा शेवटचा भाग मानला जातो; वाताचा संबंध क्षय आणि वृद्धत्वाशी जोडला जातो. वैदिक ज्योतिषात जन्मकुंडलीतील आठवे स्थान या वेळेशी संबंधित असून ते मुक्तीचे स्थान मानले जाते. लोक मात्र त्याला चुकून मृत्यूचे स्थान आणि म्हणून वाईट स्थान समजतात.

वैदिक तत्त्वज्ञानात खोलवर रुजलेल्या भारतीय शास्त्रीय संगीतात या वेळेशी संबंधित रागांचा एक संपूर्ण वर्ग आहे. या रागांत गूढतेची छटा जाणवते. मारवा, पुरिया, पूर्वी, श्री, गौरी आणि पुरिया धनाश्री हे त्यांतील काही उल्लेखनीय राग.

मारवा हा विलक्षण राग आहे, कारण त्याच्या सादरीकरणात साचा वापर खूप कमी केला जातो. सा म्हणजे षड्ज—इतर सहा स्वरांना जन्म देणारा—हा संदर्भासाठी मागे तानपुऱ्यावर वाजत असतो. पण रागात त्याचा वापर कमी झाल्याने एक अस्थिर, हुरहुर लावणारा परिणाम घडतो. मी ऐकलेल्या मारव्याच्या सर्वोत्तम सादरीकरणांपैकी एक उस्ताद विलायत खाँ यांचे आहे.

पुरिया धनाश्रीमधली एक विशिष्ट रचना मला फार आवडते. माझ्या आवडत्या गायिकांपैकी एक असलेल्या डॉ. वीणा सहस्रबुद्धे यांनी गायलेली ती रचना इथे आहे. तिच्या शब्दांचा साधारण अर्थ असा—आजचा दिवस संपत आहे; आता ध्यान करण्याची वेळ आली आहे.

पंडित कुमार गंधर्व यांची राग श्रीमधील ही अनमोल प्रस्तुती. आजारपणामुळे कुमारजींच्या फुफ्फुसाचे काही भाग काढावे लागले होते. त्यामुळे त्यांची शारीरिक क्षमता खूप कमी झाली होती आणि त्यांना गाणे टाळण्याचा सल्ला दिला होता. पण त्यांच्या प्रतिभेने गायकीची नवी शैलीच घडवली. लांब स्वरांपेक्षा लयीवरील छोट्या, ठाशीव आघातांना त्यांनी महत्त्व दिले. या ध्वनिचित्रफितीतला श्री रागातील तराणा त्या शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे—शब्दांच्या फेकीतून ते लय कशी अधोरेखित करतात, ते पाहा.

सांजवेळेचा मृत्यू आणि मुक्तीशी संबंध ऐकून ज्यांना आश्चर्य किंवा उदासी वाटली असेल, त्यांना पुढची प्रस्तुती दिलासा देईल. जीवनचक्राप्रमाणे दिवसाचे चक्रही चालू राहते. सूर्यास्त हा दिवसाचा मृत्यू असेल, तर तो रात्रीचा जन्मही आहे. नवजातामुळे जगात येणाऱ्या आनंदासह जन्म साजरा केला जातो. सूर्यास्तानंतरचे राग हाच आनंद व्यक्त करतात. यमन हा अशा रागांचा राजा आहे. वरच्या रागांच्या तुलनेत त्याचा परिणाम किती वेगळा आहे, ते पाहा.