साधे दिवस

या बुधवारी वर्गात आम्ही यमनचा सराव करत होतो. मी विद्यार्थ्यांना एक साधी गत शिकवत होतो. ती वाजवताना हरिजींकडे शिकण्याचे माझे दिवस आठवले. मग अचानक लक्षात आले की त्यातल्या काही वर्गांची ध्वनिमुद्रणे माझ्याकडे आहेत.

ते साधे दिवस होते. मी मुंबईच्या व्हीजेटीआयमध्ये इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंग शिकत होतो. आईवडील पुण्याला गेले होते आणि मी मुंबईत शिवाजी पार्कला आजीआजोबांकडे राहत होतो. दरमहा तब्बल १००० रुपये खिशाखर्च मिळायचा—आजच्या पैशात २५ अमेरिकी डॉलर. कॉलेजचा प्रवास, दुपारचे जेवण, पाठ्यपुस्तके असे मूलभूत खर्च त्यातून भागायचे. तरी मुंबईच्या रिदम हाउसमधून ऑडिओ कॅसेट आणि एलपी रेकॉर्ड घेण्यासाठी थोडी “बचत” उरायची.

हरिजींचे आज मुंबईत असलेले गुरुकुल तेव्हा नव्हते. पण शिकवण्याची त्यांना विलक्षण आवड होती. जगभरच्या प्रवासामुळे त्यांचे वेळापत्रक अतिशय धावपळीचे असायचे. तरी मुंबईत असताना सकाळी ११ ते दुपारी दीड-दोन या वेळेत ते आम्हाला न चुकता शिकवत.

वांद्र्यात नॅशनल कॉलेजजवळ, लिंकिंग रोडपासून थोडे आत एका मोडकळीस आलेल्या खुल्या नाट्यगृहाच्या बाहेरच्या खोलीत वर्ग भरत. सरकारने ही खोली त्यांना वर्गासाठी दिली होती. तिची अवस्था वाईट होती, पण हरिजींनी स्वतःचे पैसे खर्चून ती स्वच्छ करून रंगवून घेतली. खोली अगदी रस्त्यालगत होती. ध्वनिमुद्रणांत वाहतुकीचे आवाज ऐकू येतात—कधी जाणारी बेस्टची बस, तर कधी रिक्षाचा हॉर्न.

खोलीत हरिजींच्या जर्मनीतील कुठल्यातरी मैफलीच्या प्रसिद्धीसाठी केलेले पोस्टर होते. छायाचित्रातील उत्कट आणि शांत भाव मला फार प्रेरणादायी वाटायचे. काही वर्षांनंतर हरिजींचा मुलगा राजीव याने त्या पोस्टरची एक प्रत मला दिली. ती आजही माझ्याकडे आहे.

तुटपुंज्या खिशाखर्चात ध्वनिमुद्रणाचे उपकरण घेणे शक्य नव्हते. बासरीच कशीबशी परवडायची. काही उत्तम बासऱ्या जवळपास ७५ डॉलरला मिळत, जे माझ्या आवाक्याच्या खूप बाहेर होते. तेव्हा भारतात वॉकमनसारख्या उपकरणांच्या आयातीवरही कडक निर्बंध होते. पण फ्रान्सची फ्रान्स्वाझ आणि कॅनडाची कॅथरीन या माझ्या सहविद्यार्थिनींनी उदारपणे ही काही ध्वनिमुद्रणे मला दिली. दुर्दैवाने गेल्या काही वर्षांत दोघींचेही निधन झाले.

आठवड्यातल्या कामाच्या दिवशी वर्ग लहान असत. शनिवार-रविवारी रूपक कुलकर्णी आणि राकेश चौरसिया यांच्यासारखे ज्येष्ठ विद्यार्थी येत, तेव्हा वर्ग भरून जात.

हा सगळा अनुभव मी मनापासून उपभोगत होतो. या वर्गांसाठी इंजिनिअरिंग कॉलेजचे कित्येक तास मी बुडवले असतील. हरिजींबद्दल मनात प्रचंड आदर आणि कौतुक होते. ते आम्हाला आपल्या सर्व स्थानिक मैफलींना नेत. मुंबईजवळच्या एलिफंटा लेण्यांमध्ये मोठ्या वडाच्या झाडाखाली झालेली मैफल विशेष आठवते. तिथे आम्ही छोट्या होडीने गेलो होतो.

ही ती ध्वनिमुद्रणे. ती १९८९–९१ या काळातली आहेत; नेमकी तारीख आठवत नाही. इतक्या वर्षांनंतरही मला जशी ती प्रेरणादायी वाटतात, तशीच तुम्हालाही वाटतील अशी आशा आहे.